Mercoledì, 17 Giugno 2026

 

Glotologia. Dae ue arribat sa limba nostra? Unu caminu longu

Cale si siat limba istòricu-naturale, s’ischit, est s’ispigru de s’istòria de su pòpulu chi dda faeddat. Si pigamus in cunsideru sa limba sarda, issa mustrat – pìgiu cun pìgiu – sa filera de culturas e de limbas chi, in su cùrrere de su tempus, sunt bènnidas a pare cun is Sardos, lassende rastros in sa manera de faeddare issoro.

Cumentzende dae su latinu, lòmpidu a Sardigna cun is Romanos in su 238 i.a.d.C. (in antis de Cristos) e chi, a pagu a pagu, in tretu de una pariga de sèculos, s’est ispartu in totu s’Ìsula remplasende is limbas chi si ddoe faeddaiant.

Su sardu, difatis, est una limba neolatina o romanza, bolet nàrrere chi est sa sighidura de su latinu arribadu a inoghe cun su domìniu de Roma. Ma sa famìllia de is limbas fìgias de su latinu est manna: limbas sorres de su sardu sunt su portoghesu, s’ispanniolu, su catalanu, su frantzesu, su francu-proventzale, s’otzitanu, s’italianu, su ladinu, su friulanu, su romànciu e su rumenu, pro inditare cussas prus connotas.

Movende dae su pìgiu latinu de su sardu, is istòricos de sa limba faeddant de pìgios de a suta, cun riferimentu a is rastros de is limbas faeddadas in Sardigna in antis de s’arribu de is Romanos, e de pìgios de a subra, faeddende de totu is limbas chi sunt bènnidas a pare cun su sardu a pustis de sa romanizatzione e latinizatzione de s’Ìsula.

Pro segare in curtzu, diamus pòdere nàrrere chi totu is fenòmenos linguìsticos e is faeddos chi no agatant un’ispiegatzione a intro de su latinu o a intro de is limbas chi ant influentzadu su sardu a pustis de su latinu (s’aregu-bizantinu, s’italianu, su catalanu, s’ispanniolu e, torra, s’italianu) nos arribant dae is pìgios de a suta, est a nàrrere dae is limbas faeddadas in Sardigna in antis de su 238 i.a.d.C.

Est pro cussu chi is linguistas istòricos pensant chi nos arribent dae sa limba nuraghesa su de pronuntziare sa –LL- de is faeddos latinos comente a -ɖɖ-, unu sonu particulare chi ddi narant furriadu a segus o cacuminale, pro ite ca sa punta de sa limba si-nde istantàrgiat e tocat su chelu de sa buca, su paladu: est su sonu chi agatamus in faeddos comente a cherbeddu (< lat. Cerebellum), chibudda (< lat. Cepullam), pobiddu (< lat. Pupillum), pudda (< lat. Pullam), etc. Ancoras, paret chi nos lompant dae sa limba de is nuraghesos su de no pronuntziare sa F- a primìtziu de faeddu in is faeddadas de sa Barbàgia de Ollollai (‘àghere pro faghere, ‘ogu pro fogu), semper in sa Barbàgia de Ollollai su corpu de gorgoena in pasa de sa cunsonante K- (su ʔane pro su cane, ʔun ʔustu pro cun custu); in su Campidanu de Aristanis, in cussu de Mesu e in Marmidda sa pèrdida de sa –N- intramesu de vocales cun sa pronùntzia nasale de custas (sa lũã < lat. Lunam, sa mãũ < lat. Manum). Ma dae sa limba nuraghesa arribant faeddos comente a tzeurra (germoglio), sèssini (cipero), mata (pianta, grande cespuglio), arroja (rigagnolo d’acqua, torrente, fossa, vallata profonda), mòguru (collinetta bassa), cùcuru (cima di collina o di monte, sommità), cugurra (forfecchia, forbicina), eni (tasso), piroi (frutto del pero selvatico), e àteros.

Sighende cun is pìgios antigos, in is limbas faeddadas in Sardigna in antis de su latinu ddoe agatamus influèntzias de àteras limbas; un’esempru sunt rastros lessicales de su fenìtziu-pùnicu comente a tzichiria (aneto), tzìpiri (rosmarino). Calicunu linguista narat chi nos arribant dae su fenìtziu-pùnicu fintzas is faeddos mitza (sorgente, polla d’acqua) e tzingorra (ceca, anguilla giovane).

Ma, comente amus naradu, sa limba furistera chi, a pagu a pagu, in su cùrrere de is sèculos, is Sardos ant cumentzadu a faeddare de tale manera de si furriare a èssere su pìgiu prus de importu in s’istòria sua est su latinu, unu latinu chi si presentat cun piessignos de arcaitzidade. Pensamus a faeddos comente a àghina, uva (< lat. Acinam), cabone, gallo (< lat. Caponem), chitzi, presto, di buon mattino (< lat. Cito, Citius), cojuare, sposare, maritarsi (< lat. Coniugare), conca, testa (< lat. Concha), cras, domani (< lat. Cras), ocannu, quest’anno (< lat. Hoque Anno, comente pensaiat Blasco Ferrer, o dae Hoc Anno, comente naraiant Meyer-Lübke e Wagner), lìnghere, leccare (< lat. Lingere), mannu, grande (< lat. Magnum), mangianu, mattino (< lat. Maneanum), meda, molto (< lat. Meta), nemus, nessuno (< lat. Nemo), pegus, capo di bestiame (< lat. Pecus), petza, carne (< lat. Pettiam), beranu, primavera (< lat. Veranum), trigu, grano (< lat. Tridicum), etc. In su sardu de oe, duncas, ddoe agatamus cosas meda de su latinu de Cèsare e de Cicerone.

Faina fatta cun s'agiudu de sa Regione Sardigna Avisu IMPRENTAS - L.R. 22/2018, art. 22

A cura di Antoni Nàtziu Garau


E' sempre tempo per abbonarsi a L'ARBORENSE

Approfitta delle nostre promozioni.

CLICCA QUI per sapere come fare

Pin It

Iscriviti al nostro canale youtube

Guarda i nostri video dalla diocesi

YouTube icon