Glotologia. Su caminu longu de su sardu
Cando, in su de IX sèculos a.p.d.C., in Sardigna sunt nàschidos is bator Giuigados (su de Arbaree, su de Casteddu, su de Torres e su de Gaddura), s’Ìsula fiat prus pagu isulada de su chi si potzat pensare. Intra de is àteros cuntatos - non semper paghiosos - cun àteros comunes, rennos e repùblicas de su Mediterràneu, ddoe sunt fintzas cussos cun is Repùblicas de Pisa e de Gènova, chi ant permìtidu a sa limba sarda de bènnere a pare pro sa prima borta cun sa limba sorre, s’italianu, in antis de dda torrare a connòschere a pustis de su Tratadu de Londra de su 1718 e, a prus a prus, a pustis de s’Unidade de Itàlia de su 1861.
Rastros de su volgare pisanu pro more de custu cuntatu linguìsticu e culturale sunt abarrados in su lèssicu giurìdicu, cun faeddos comente a guastu (danneggiamento), dilata (proroga, dilazione), collega (compagnia). Ma sunt intrados faeddos comente a orbache e furesi (stoffa di lana), luchesinu (panno fino di colore rosso), cojetu (gilè di cuoio), predi (prete), betzu (vecchio), giòvanu (giovane), birgòngia (vergogna), ciafu (schiaffo), giassu (ingresso ai poderi, posto, sito, luogo), agudu (chiodo), diaderus (davvero), fancedda/u (amante), manigare (mangiare), misia (per carita!), ciloni (coperta di lana ruvida), rosta (ventola per ravvivare il fuoco), e medas àteros.
Su genovesu antigu puru at lassadu faeddos meda in sa limba sarda, in su tataresu e in su gadduresu, comente a carrùgiu (vicolo stretto), bàina (ardesia), saurra (zavorra), via (vite), gianchetu (bianchetto, latterino), fradassu (pialletto dei muratori), etc. S’influèntzia lessicale de su toscanu e de su genovesu est giai bastante crara me in is Istatutos de Tàtari e nde essit a pìgiu in su gadduresu e in su tataresu.
Sa presèntzia lìgure in su Cabu de Susu de sa Sardigna, prus funguda cunforma a cudda de Pisa, fiat acapiada a is interessos istratègicos e cummertziales de Gènova.
Is glotòlogos, cun s’agiudu de is documentos antigos, si pigant s’istentu de averiguare chi faeddos meda de s’italianu sunt intrados a intro de su sardu 1.000 annos a immoe o in tempus prus acanta a nois.
Faina fatta cun s'agiudu de sa Regione Sardigna Avisu IMPRENTAS - L.R. 22/2018, art. 22
A cura di Antoni Nàtziu Garau
E' sempre tempo per abbonarsi a L'ARBORENSE
Approfitta delle nostre promozioni.
CLICCA QUI per sapere come fare